BIP

Kompetencje kluczowe w uczeniu się przez całe życie.

Europejskie ramy odniesienia.

 

Postępująca globalizacja przynosi ze sobą nowe wyzwania dla każdego obywatela Unii Europejskiej. Aby móc łatwo przystosowywać się do stale zmieniającej się rzeczywistości, człowiek będzie potrzebował szerokiego wachlarza kompetencji.  Zasadniczą rolę ma tutaj do odegrania edukacja, która powinna zapewnić każdemu młodemu obywatelowi Europy rozwój tych najważniejszych kompetencji zwanych kompetencjami kluczowymi i przygotować ich tym samym do procesu uczenia się przez całe życie.

Rada Europejska w marcu 2000 r. w Lizbonie ustanowiła konieczność sformułowania europejskich ram określających nowe umiejętności w procesie uczenia się przez całe życie. Wniosek ten był formułowany ponownie podczas Rad Europejskich w Brukseli (2003 r. i 2005 r.), a także w odnowionej strategii lizbońskiej, zatwierdzonej w 2005 r. Biorąc między innymi pod uwagę te ustalenia, w grudniu 2006 r. w Brukseli sformułowane zastało Zalecenie Parlamentu Europejskiego  i Rady w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie z załącznikiem zatytułowanym „Kompetencje kluczowe w uczeniu się przez całe życie - Europejskie ramy odniesienia”. Ustanawiając wówczas kompetencje kluczowe brano pod uwagę konieczność wsparcia osób o niskich kwalifikacjach podstawowych, np. przedwcześnie kończących edukację, starszych, niepełnosprawnych, bezrobotny.

W Europejskich ramach odniesienia kompetencje kluczowe są interpretowane jako te, których potrzebują wszystkie osoby do samorealizacji i rozwoju osobistego, bycia aktywnym obywatelem, integracji społecznej i zatrudnienia. Ustanowiono 8 kompetencji kluczowych:

  1. porozumiewanie się w języku ojczystym;
  2. porozumiewanie się w językach obcych;
  3. kompetencje matematyczne i podstawowe kompetencje naukowo-techniczne;
  4. kompetencje informatyczne;
  5. umiejętność uczenia się;
  6. kompetencje społeczne i obywatelskie;
  7. inicjatywność i przedsiębiorczość;
  8. świadomość i ekspresja kulturalna.

Wymienione kompetencje kluczowe uważane są za jednakowo ważne, ponieważ każda z nich może przyczynić się do samorealizacji i udanego życia
w społeczeństwie wiedzy.

 

W styczniu 2018 roku zaktualizowano europejskie ramy odniesienia kompetencji kluczowych w następujący sposób:

  1. kompetencje w zakresie czytania i pisania;
  2. kompetencje językowe;
  3. kompetencje matematyczne oraz kompetencje w zakresie nauk przyrodniczych, technologii i inżynierii;
  4. kompetencje cyfrowe;
  5. kompetencje osobiste, społeczne i w zakresie uczenia się;
  6. kompetencje obywatelskie;
  7. kompetencje w zakresie przedsiębiorczości;
  8. kompetencje w zakresie świadomości i ekspresji kulturalnej.

Na taki kształt zestawu kompetencji kluczowych niezbędnych dla samorealizacji, szans na zatrudnienie i włączenia społecznego wpływ miały nie tylko zmiany i gospodarcze, ale także różne inicjatywy podejmowane w Europie w ostatnim dziesięcioleciu. Szczególną uwagę zwrócono na poprawę umiejętności podstawowych, inwestowanie w uczenie się języków, wzmocnienie kompetencji cyfrowych i przedsiębiorczości, znaczenie wspólnych wartości  w funkcjonowaniu społeczeństw oraz zachęcanie większej liczby młodych ludzi do podejmowania karier związanych z nauką. Podstawą powyższych kompetencji kluczowych są zasady zdefiniowane w Europejskim filarze praw socjalnych:

„Każdy ma prawo do edukacji włączającej, charakteryzującej się dobrą jakością, szkoleń i uczenia się przez całe życie w celu utrzymania i nabywania umiejętności, które pozwolą mu w pełni uczestniczyć w życiu społeczeństwa i skutecznie radzić sobie ze zmianami na rynku pracy”.

 „Każdy ma prawo do terminowego i dostosowanego do potrzeb wsparcia na rzecz poprawy perspektyw zatrudnienia lub prowadzenia działalności na własny rachunek. Obejmuje to prawo do otrzymania wsparcia w poszukiwaniu pracy, szkoleniu się i zmianie kwalifikacji zawodowych”.

W uzasadnieniu załącznika czytamy „Wyzwaniem dla europejskich społeczeństw i gospodarek są poważne innowacje cyfrowe i technologiczne, a także zmiany demograficzne i zmiany na rynku pracy. Wiele dzisiejszych zawodów nie istniało jeszcze dziesięć lat temu,

a w przyszłości powstanie wiele nowych form zatrudnienia. W Białej księdze w sprawie przyszłości Europy Komisja podkreśla, że najprawdopodobniej większość uczniów rozpoczynających obecnie naukę w szkołach podstawowych będzie pracować w nowych typach zawodów, które jeszcze nie istnieją, a sprostanie temu wyzwaniu będzie wymagało dużych inwestycji w umiejętności pracowników oraz przebudowy systemów formalnej edukacji i uczenia się przez całe życie”.

 

Istota i rodzaje kompetencji kluczowych

Kompetencje  kluczowe definiowane są jako połączenie wiedzy, umiejętności i postaw, przy czym:

a) wiedza składa się z faktów i liczb, koncepcji, idei i teorii, które są już ugruntowane i pomagają zrozumieć określoną dziedzinę lub zagadnienie;

b) umiejętności definiuje się jako zdolność i możliwość realizacji procesów i korzystania z istniejącej wiedzy do osiągania wyników;

c) postawy opisują usposobienie i sposoby myślenia służące działaniu lub reagowaniu na idee, osoby lub sytuacje.

Wszystkie kompetencje kluczowe uważa się za jednakowo ważne; każda z nich może przyczynić się do udanego życia w społeczeństwie. Kompetencje mogą być stosowane w wielu różnych kontekstach i rozmaitych powiązaniach. Ich zakresy się pokrywają i są ze sobą powiązane; aspekty niezbędne w jednej dziedzinie wspierają kompetencje w innej. Takie umiejętności jak myślenie krytyczne, rozwiązywanie problemów, praca zespołowa, umiejętność porozumiewania się
i negocjowania, umiejętności analityczne, kreatywność i umiejętności międzykulturowe są elementem wszystkich kompetencji kluczowych.

            1) Porozumiewanie się w języku ojczystym to „zdolność wyrażania i interpretowania pojęć, myśli, uczuć, faktów i opinii w mowie i piśmie (rozumienie ze słuchu, mówienie, czytanie i pisanie) oraz językowej interakcji w odpowiedniej i kreatywnej formie w pełnym zakresie kontekstów społecznych i kulturowych –
w edukacji i szkoleniu, pracy, domu  i czasie wolnym.”

Na poziomie wiedzy wymaga znajomości słownictwa, gramatyki i funkcji języka, ale też znajomości pewnego zakresu tekstów literackich i znajomości cech rozmaitych stylów. Na poziomie umiejętności wymaga porozumiewania się w różnych sytuacjach komunikacyjnych. Na poziomie postaw to skłonność do krytycznego i konstruktywnego dialogu, wrażliwość na walory estetyczne, zainteresowanie kontaktami z innymi ludźmi.

Pytania, które mogą pomóc w autorefleksji:

  • gdy  używam mojego języka ojczystego  czy robię to w zadowalający sposób?
  • jakich trudności doświadczam w komunikowaniu się? jak sobie z nimi radzę?
  • jak dobrze inni mnie rozumieją?
  • w jaki sposób dostosowuję mój poziom znajomości języka do poziomu innych ludzi?
  • czy czuję się pewnie w czasie wystąpień publicznych?
  • czy jestem świadomy(a) różnorodności języków i typów komunikowania się  w różnych geograficznych, społecznych i komunikacyjnych środowiskach?
  • czy jestem świadomy(a) i umiem odczytać przekazy niewerbalne?

 

            2) Porozumiewanie się w językach obcych opiera się w znacznej mierze na tych samych wymiarach umiejętności co porozumiewanie się w języku ojczystym. W zakresie wiedzy wymaga znajomości słownictwa, gramatyki funkcjonalnej, znajomość konwencji społecznych, aspektu kulturowego i zmienności języków. W zakresie umiejętności wymaga rozumienia komunikatów słownych,  inicjowania, podtrzymywania i kończenia rozmowy oraz czytania, rozumienia
i pisania tekstów, odpowiednio do potrzeb danej osoby. W zakresie postaw to świadomość różnorodności kulturowej, zainteresowanie i ciekawość języków i komunikacji międzykulturowej.

Pytania, które mogą pomóc w autorefleksji:

  • kiedy i czy w zadowalający sposób używam języka obcego?
  • jakich trudności doświadczam w komunikowaniu się? jak sobie z nimi radzę?
  • jak kreatywny byłem/am, gdy podczas wyjaśniania w języku obcym danego zagadnienia nie znałem/am właściwego słowa?
  • jakie są moje plany związane z uczeniem się języka obcego?

 

            3) Kompetencje matematyczne i podstawowe kompetencje naukowo-techniczne wiążą się z umiejętnością rozwijania i wykorzystywania myślenia matematycznego do rozwiązywania problemów wynikających z codziennych sytuacji oraz zdolność i chęć wykorzystywania własnych zasobów (kompetencje naukowe) do wyjaśniania świata przyrody, wyciągania wniosków, stosowania wiedzy (kompetencje techniczne) w odpowiedzi na postrzegane potrzeby. Wiedza, umiejętności i postawy powiązane z tą kompetencją to:

  • umiejętność liczenia, znajomość miar i struktur, głównych operacji matematycznych, rozumienie terminów i pojęć matematycznych, znajomość podstawowych praw rządzących przyrodą, rozumienie wpływu nauki i technologii na otaczający nas świat,
  • stosowanie głównych zasad i procesów matematycznych w codziennych sytuacjach, zdolność do wykorzystywania i posługiwania się narzędziami
    i urządzeniami technicznymi oraz danymi naukowymi do osiągnięcia celu,
  • szacunek dla prawdy, chęć szukania przyczyn i oceniania ich zasadności, postawa krytycznego rozumienia, zainteresowanie kwestiami etycznymi, poszanowanie bezpieczeństwa.

Pytania, które mogą pomóc w autorefleksji:

  • kiedy wykorzystuję moje umiejętności matematyczne?
  • czy jestem świadomy(a), do rozwiązania jakiego rodzaju pytań i problemów mogę zastosować wiedzę matematyczną?
  • w jakich sytuacjach wykorzystuję moją podstawową wiedzę dotyczącą funkcjonowania świata przyrody i technologii?
  • czy umiem, stosując zasady logicznego myślenia, przedstawić jakieś rozumowanie?
  • w jaki sposób uczę się wykorzystywać technologie umożliwiające pracę z młodzieżą – m.in. bazy danych z narzędziami do tego typu pracy, kamery cyfrowe do rejestrowania, rzutniki, flipcharty, metody pracy wymagające zastosowania dodatkowych rekwizytów?

            4) Kompetencje informatyczne to umiejętne wykorzystywanie technologii społeczeństwa informacyjnego. Opierają się na podstawowych umiejętnościach w zakresie TIK. Na poziomie wiedzy obejmują znajomość podstawowych aplikacji komputerowych, np. edytorów tekstu, arkuszy kalkulacyjnych, baz danych. Wymagają rozumienia możliwości i potencjalnych zagrożeń związanych z Internetem i komunikacją za pośrednictwem mediów elektronicznych (poczta elektroniczna, narzędzia sieciowe).

Na poziomie umiejętności to zdolność poszukiwania, gromadzenia i przetwarzania informacji oraz ich wykorzystywania w krytyczny i systematyczny sposób. Zaś na poziomie postaw to krytyczna i refleksyjna postawa w stosunku do dostępnych informacji oraz odpowiedzialnego wykorzystywania mediów interaktywnych.

Pytania, które mogą pomóc w autorefleksji:

  • z jakich źródeł informacji korzystam, aby przygotować się do realizacji zadania?
  • w jakim stopniu komunikuję się z innymi osobami biorącymi udział w realizacji zadania przez Internet przed rozpoczęciem i w trakcie realizacji zadania?
  • w jaki sposób zamierzam pracować z innymi ludźmi, aby np. rozwijać ich krytyczne podejście do wiedzy dostępnej w Internecie?
  • jak nauczyłem(am) się wykorzystywać informacje dostępne w Internecie w mojej pracy na rzecz realizowanego zadania?
  • czy korzystam z TIK, aby poszerzyć swoje horyzonty poprzez uczestniczenie  w różnego rodzaju społecznościach internetowych w celach kulturalnych, społecznych i zawodowych?

 

            5) Umiejętności uczenia się to kompetencja związana z konsekwentnym i wytrwałym uczeniem się, a także z organizowaniem procesu własnego uczenia się. Wiedza, umiejętności i postawy powiązane z tą kompetencją to:

  • znajomość i rozumienie własnych preferowanych strategii uczenia się, mocnych  i słabych stron swoich umiejętności, zdolności do poszukiwania możliwości kształcenia i doskonalenia,
  • umiejętność czytania, pisania, liczenia, a także umiejętności stosowania TIK koniecznych do dalszego uczenia się, zdolność do poświęcania czasu na indywidualną naukę oraz na dzielenie się wiedzą i doświadczeniem z innymi,
  • motywacja i wiara we własne możliwości związane z uczeniem się, nastawienie na rozwiązywanie problemów, ciekawość w poszukiwaniu możliwości uczenia się.

Pytania, które mogą pomóc w autorefleksji:

  • w jaki sposób przyswajam nową wiedzę?
  • jaki jest mój styl uczenia się (uczenie się poprzez: patrzenie, słuchanie, pracę z tekstem, praktykę)?
  • co motywuje mnie do uczenia się?
  • w jaki sposób dokonuję oceny tego, czego się nauczyłem(am)?
  • w jaki sposób wykorzystam to, czego się nauczyłem(am?)?

 

            6) Kompetencje społeczne i obywatelskie  wiążą się z zachowaniami przygotowującymi ludzi do skutecznego i konstruktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i zawodowym oraz rozwiązywania konfliktów w razie potrzeby. Wymagają wiedzy  w zakresie rozumienia zasad postępowania, znajomości reguł zachowania ogólnie przyjętych w różnych społeczeństwach i środowiskach, świadomości podstawowych pojęć dotyczących osób, grup, organizacji zawodowych, równości płci i niedyskryminacji, społeczeństwa  i kultur, znajomości pojęć demokracji, sprawiedliwości, równości, obywatelstwa i praw obywatelskich, znajomości współczesnych wydarzeń, jak i głównych wydarzeń w narodowej, europejskiej i światowej historii. Do umiejętności w ramach tej kompetencji zaliczyć można konstruktywne porozumiewanie się w różnych środowiskach, wykazywanie się tolerancją, negocjowanie, udział w działaniach społeczności i procesach podejmowania decyzji od lokalnych, przez krajowe, po europejskie, ze szczególnym zwróceniem uwagi na głosowania. Postawy charakterystyczne dla tej kompetencji to współpraca, asertywność i prawość, pełne poszanowanie praw człowieka.

Pytania, które mogą pomóc w autorefleksji:

  • czy podejmuję inicjatywę i wychodzę z nią do innych, wspieram innych?
  • jakie kompetencje społeczne rozwijam w trakcie realizacji zadań?
  • jakie kompetencje obywatelskie rozwijam w trakcie realizacji zadań?
  • jaką rolę odgrywam w rozwiązaniu ewentualnych konfliktów w grupie?
  • jak rozwijam moją umiejętność pracy w zespole?
  • czy i w jaki sposób włączam się w życie i sprawy społeczności lokalnej, kraju, Europy, świata?

 

            7) Inicjatywność i przedsiębiorczość oznacza zdolność do wcielania pomysłów

w czyn. Człowiek inicjatywny i przedsiębiorczy posiada wiedzę dotyczącą zagadnień stanowiących kontekst pracy i życia ludzi, takich jak ogólne rozumienie zasad działania gospodarki. Posiada umiejętność do zarządzania projektami, umiejętności pracy indywidualnej i zespołowej. Postawa przedsiębiorcza charakteryzuje się inicjatywnością, aktywnością, niezależnością i innowacyjnością.

Pytania, które mogą pomóc w autorefleksji:

  • czy proponuję nowe zadania, nowe pomysły, nowe rozwiązania, aby podzielić się nimi z innymi w trakcie realizacji zadania?
  • kiedy podejmowałem(am) ryzyko i czego się dzięki temu nauczyłem(am)?
  • jakie szanse wykorzystałem(am), aby wyrazić swoją kreatywność i wykorzystać nową wiedzę i umiejętności nabyte w trakcie realizacji zadania?
  • jak zamierzam wykorzystać pojęcie innowacyjności i zarządzania ryzykiem w moich przyszłych zadaniach?

 

            8) Świadomość i ekspresja kulturalna wymaga doceniania twórczego wyrażania idei, doświadczeń i uczuć za pośrednictwem muzyki, sztuk teatralnych, literatury i sztuk wizualnych. Wiedza, umiejętności i postawy charakterystyczne dla tej kompetencji to podstawowa znajomość najważniejszych dzieł kultury, w tym współczesnej kultury popularnej, wrażliwość i przyjemność z odbioru dzieł sztuki i widowisk, zdolność do odniesienia własnych poglądów do opinii innych, rozumienie własnej kultury, poczucie tożsamości, kreatywność, udział w życiu kulturalnym.

Pytania, które mogą pomóc w autorefleksji:

  • w jakim stopniu mam ochotę włączyć się w nowe formy doświadczeń kulturowych?
  • kiedy byłem(am) gotów/gotowa zastosować różne środki i formy wyrażenia siebie (np. malowanie, język ciała)?
  • czy pogłębiam moje zainteresowania kulturą i sztuką regionu lub kraju, z którego pochodzę?
  • czy pogłębiam moje zainteresowania kulturą i sztuką innych krajów, innych grup etnicznych?